Mantar sofrasında “Bize bir şey olmaz” demeyelim

Ormanla iç içe yaşayan bir ilçede sonbaharın ayrı bir anlamı vardır. Yağmurun ardından yükselen toprak kokusu, ağaçların değişen rengi, doğada geçirilen birkaç saat… Cide’de bu mevsimi güzel yapan çok şey var. Fakat doğadan sofraya taşınan her şeyin güvenli olduğunu düşünmek, o güzelliğin içinde gözden kaçırmamamız gereken ciddi bir risk.
Mantar zehirlenmeleri üzerine düşünürken aklıma önce şu söz geliyor: “Biz bunu yıllardır yiyoruz, bize bir şey olmaz.” İnsan, geçmişte sorun yaşamadığı bir alışkanlığa kolayca güveniyor. Oysa daha önce zehirlenmemiş olmak, bugün toplanan mantarın güvenli olduğunu kanıtlamaz. Sağlığımızı ilgilendiren bir konuda alışkanlık ile güvenilir bilgiyi birbirinden ayırabilmeliyiz.
Zehirli ve yenilebilir mantarlar birbirine çok benzeyebilir. Aynı yerde, hatta yan yana yetişmeleri mümkündür. Bir mantarın tanıdık görünmesi ya da bir komşunun onu yenilebilir bulması, güvenli tüketim için yeterli değildir. Burada kimsenin yılların birikimini küçümsemiyoruz. Yalnızca bir yanılgının bedelinin ağır olabileceğini kabul ediyoruz.
Halk arasında dolaşan bazı inanışlar ise bu riski büyütüyor. Böceklerin veya salyangozların yediği mantarın insana zarar vermeyeceği, hoş kokan mantarın zehirsiz olduğu, gümüş kaşıkla yapılan denemenin güvenli sonucu göstereceği düşüncesi güvenilir değildir. Renk, koku veya tek bir görüntü üzerinden tüketim kararı vermemek gerekir. Güvenli olup olmadığını anlamak için tadına bakmak da bir yöntem değildir.
Bir başka yanlış güven, mutfakta başlıyor: “İyice kaynattık, artık bir şey olmaz.” Pişirmek, kaynatmak, kurutmak veya turşu yapmak zehirli mantarı güvenli hâle getiren yöntemler değildir. Yoğurtla ya da ayranla tüketmek de zehirlenmeyi önlemez. Yemeğe harcanan emek, mantarın taşıyabileceği riski ortadan kaldırmıyor.
Bugün bu meseleye bir de ekranlardan bakıyoruz. Bir fotoğrafı paylaşarak kısa sürede çok sayıda yorum almak mümkün. Ancak yorumların çoğalması, teşhisin doğruluğunu artırmaz. Bir internet yazısı, fotoğraflı tür listesi, telefon uygulaması veya yapay zekâ yanıtı, eldeki mantarı güvenle yeme onayı olarak kullanılamaz. Bilgilendirme amacıyla hazırlanmış bir görseli, sofraya koyacağımız mantarın güvenlik belgesi gibi görmemeliyiz.
Mantar zehirlenmesi bulantı, kusma, ishal, karın ağrısı, baş dönmesi veya bilinç değişikliği gibi belirtilerle ortaya çıkabilir. Bazı zehirlenmelerde şikâyetler saatler sonra, altı saati aşan bir sürenin ardından başlayabilir. Hemen rahatsızlanmamış olmak güvence değildir. Bazı türler karaciğer ve böbreklerde ağır hasara, hatta ölüme yol açabilir. Bu nedenle belirtilerin hafif görünmesi de riski kendi kendimize elemek için yeterli sayılmaz.
Mantar zehirlenmesinden şüpheleniliyorsa belirtilerin başlaması ya da ağırlaşması beklenmeden sağlık yardımı alınmalıdır. Acil yardım için 112 aranabilir veya en yakın acil servise başvurulabilir. Aynı mantardan yiyen diğer kişiler de sağlık ekibine bildirilmelidir. Ne zaman ve ne kadar yenildiği gibi bilgiler sağlık çalışanlarıyla paylaşılmalı; 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi’nin 7 gün 24 saat verdiği danışmanlık hizmetinden de yararlanılmalıdır. Bu danışmanlık, acil sağlık hizmetinin yerine geçmez.
Evde kusturmaya çalışmak veya süt, yoğurt, ayran gibi ürünlerle zehri gidermeyi denemek doğru değildir. Sağlık ekibinin yönlendirmesi izlenmelidir. Bir süre daha beklemek, uyuyup geçmesini ummak ya da internetten çare aramak, tıbbi değerlendirmeyi geciktirmemelidir.
Sağlık Bakanlığının korunmaya yönelik önerisi açıktır: Doğadan toplanan yabani mantarlar yerine ambalajlı, etiketli ve güvenilir üreticiden gelen kültür mantarlarını tercih etmek. Elbette kültür mantarında da son tüketim tarihi, ürünün tazeliği ve saklama koşulları önemlidir. Bir ürünü satın almış olmak, temel gıda güvenliği kurallarını gereksiz kılmaz.
Bence burada ailelere düşen önemli bir sorumluluk da var. Sofradaki bir kişinin tereddüdünü hafife almamak, “Herkes yiyor, sen de ye” diye ısrar etmemek gerekir. Çocuklara doğayı sevdirmek; gördükleri her mantarı toplamayı veya tatmayı öğretmek değildir. Bazen doğaya duyulan saygı, onu bulunduğu yerde bırakabilmektir.
Yerel basından muhtarlıklara, okullardan sağlık çalışanlarına kadar hepimizin doğru bilgiyi sakin ve anlaşılır biçimde paylaşmasına ihtiyaç var. Bir zehirlenme haberinden sonra üzülmek kadar, o haber yaşanmadan önce yanlış inanışları konuşmak da değerli. Bunu insanları suçlayarak değil, birbirimizi koruma sorumluluğuyla yapmalıyız.
Cide’nin doğası bize iyi gelsin; sofralarımızda endişe değil huzur olsun. Bunun için gerektiğinde bir alışkanlığımızı sorgulayabilmeli, bir yemekten vazgeçebilmeliyiz. Çünkü hiçbir lezzet, sevdiklerimizin sağlığından daha kıymetli değil. “Bize bir şey olmaz” demek yerine, “Sağlığımızı riske atmayalım” diyebilmek hepimiz için daha güvenli bir başlangıç.